Parafia Prawosławna Wniebowstąpienia Pańskiego

w Augustowie

Diecezja Białostocko-Gdańska, Dekanat Sokólski

Parafia Prawosławna Wniebowstąpienia Pańskiego

w Augustowie

Diecezja Białostocko-Gdańska, Dekanat Sokólski

Historia prawosławia w Augustowie

1. Prawosławie na ziemi Augustowskiej od połowy XVI w. do 1875 r.

Król Zygmunt August w Wilnie 17 maja 1557 r. wydał przywilej nadający prawa miejskie magdeburskie Augustowowi. Znany historyk Jerzy Wiśniewski pisze: "[...] Pomimo tak sporej ilości Rusinów nie utworzono dla nich wiejskich parafii greckich. Jedyna parafia ruska była fundowana w Augustowie dopiero za Zygmunta Augusta. Można więc ten brak wytłumaczyć zaleceniem Bony, za czasów której powstało tu najwięcej wsi. [...] Równocześnie trzeba zaznaczyć, że już wielu Rusinów było spolonizowanych. [...] Nie było wyłącznie polskich i ruskich wsi z wyjątkiem wsi Solistówka, gdzie mieszkali Rusini, jednakże dla nich wiejskich parafii nie utworzono [...]".

Zygmunt August dla zabezpieczenia potrzeb religijnych "poddanych naszych ludzi ruskiego narodu" postanowił "cerkiew ruską w onem mieście naszem augustowskiem zbudować" wystawiając 14 maja 1553 r. w Łomży dokument przeznaczający plac pod świątynię i duchownemu Hryćkowi na swoje uposażenie 2 włóki ziemi "między włókami miasta augustowskiego". W liście pisanym z Knyszyna 29 października 1569 r. król Zygmunt August, ustanawiając proboszczem obrządku prawosławnego w Augustowie Łukasza Rozumnowicza, potwierdził wcześniejsze nadanie gwarantując, że "z tych dwóch włók płatów ani żadnych inszych powinności naszych i miesckich płacić nie będą wiecznemi czasy". W tym samym roku wzniesiono nad rzeką Nettą na rogu ulicy Cerkiewnej (obecnie Sienkiewicza) i Koziej (obecnie Hoża) niewielką drewnianą cerkiew pod wezwaniem Matki Boskiej (dzisiaj jest tu boisko Gimnazjum nr 1). Był to prosty kwadratowy budynek z dwuspadowym dachem. Odróżniał się od innych tylko tym, że nie miał komina, a z przodu nad wejściem była mała kwadratowa kopuła, z malutkim dzwonem i małym żelaznym krzyżem na górze. Przy cerkwi duchowny miał dom z ogrodem.

Mapa Augustowa

Nowopowstała parafia w Augustowie podlegała bezpośrednio metropolitalnej diecezji kijowsko – litewskiej podlegającej patriarsze konstantynopolitańskiemu. Jednak prawosławnych wiernych nie było zbyt wielu, a z czasem ich liczba zmniejszyła się jeszcze bardziej, ponieważ parafia augustowska, podobnie jak i inne prawosławne parafie na terenie Korony, przeszła na unię podpisaną na synodzie w Brześciu w 1596 r. Jednak dokładna data zmiany obrządku Augustowskiej parafii nie jest znana. Niektórzy wierni przeszli w tym czasie na wiarę rzymsko – katolicką. Niestety z tego okresu nie zachowało się wiele informacji o parafii. Nie zachowały się żadne informacje z XVII stulecia, a z XVIII dowiadujemy się, że długoletnim proboszczem był ks. Antoni Makarewicz. W 1746 r. ks. Jana Bańkowskiego wszedł w zatarg z podstarościcem Stanisławem Pawlikowskim, a w 1784 r. ks. Józef Ćwiklicz przebudował cerkiew. 

W 1799 r. ze względów sanitarnych władze pruskie zlokalizowały cmentarz dla wszystkich wyznań na piaszczystych wydmach za rzeką Nettą. Kwatera dla wyznawców wschodniego obrządku została wyznaczona po lewej stronie głównej alei.

Więcej wiadomości pochodzi z wizytacji dziekana w 1804 r. gdy parafia wchodziła w skład unickiej diecezji supraskiej dekanatu nowodworskiego. Cerkiew była "[...] drewniana, w czworokąt zabudowana, dranicami kryta, z kopułką na wierzchu żelazny krzyż mającą, z 3 oknami większemi, a z 2 małemi szklanemi, z dwojgiem drzwiami na zawiasach żelaznych [...] z podłogą i sufitem z tarcic przez ks. Józefa Ćwiklicza własnym jego kosztem erygowana, stara, w pokryciu i ścianach zdezelowana i reparacji lub restauracji prędkiej potrzebująca, z cmentarzykiem małym nieoparkanionym. [...] Spowiedź wielkanocną odprawują w niej sami przechodni Prus starych obrządku greko-unickiego. Tych liczba nigdy większa nie bywa jak osób 50". W tym czasie cerkiew była już pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Przy cerkwi parafia posiadała też stary budynek drewniany, słomą kryty, z kominem ceglanym i piecami z kafli zielonych. Obok stajnia drewniana, słomą kryta, dalej szopka oraz stodoła plebańska drewniana i spichlerzyk drewniany. Na tym placu niedaleko plebanii był też stary budynek pokryty słomą należący do plebana. Wszystko to znajduje się na ufundowanym w XVI w. przez króla gruncie składającym się w sumie z 18 placów. Od zachodu przylegającym do ul. Ruskiej, od wschodu do grobli młynowej, z północy do rzeki Rudnickiej, a południa ul. Starościańskiej. Proboszcz miał możliwość wolnego łowienia w rzece ryb. Potwierdzona jest też własność 2 włók ziemi w Żarnowie, a proboszczem był ks. Marek Piotrowski. Z następnej wizytacji przeprowadzonej w 1819 roku dowiadujemy się, że wszystkie oryginały dokumentów znajdowały się w hipotece łomżyńskiej. Cerkiew korzystała nadal z 2 włók gruntu we wsi Żarnowo potwierdzonych przywilejem Jana III z 1748 roku. Plac pod cerkwią i ogrodem w Augustowie liczył 2 morgi i 12 prętów. Do parafii w 1819 roku, oprócz Augustowa, należały wsie: Żarnowo, Biernatki, Turówka, Kolnica, Serwy, Netta, Pruska Wielka i inne. Cerkiew zarządzał nadal ks. Piotrowski.

W 1830 r. opracowano plan rozbudowy Augustowa. Czytamy w nim między innymi: "[...] cerkiew grecko-unicka z powodu upadającego stanu potrzebuie odbudowania. Deputacja zaznaczyła dla cerkwi tey miejsca na powierzchni na którey dotychczasowo stoi [...]". Tego planu nie zrealizowano. W 1839 r. w wyniku budowy Kanału Augustowskiego parafia unicka została zmuszona do sprzedaży części ogrodu nad rzeką Netta. 

Do 1836 r. cerkiew w Augustowie była samodzielną placówką, proboszczowie mieszkali przy świątyni. Potem dekretem chełmskiego konsystorza augustowska cerkiew została przypisana do parafii w Lipsku, a opiekę duszpasterską nad wiernymi w latach 1836-1853 sprawował dziekan o. Jan Żyliński. Liczba spowiadających się z Augustowa wynosiła w 1838 r. 10 osób, a w 1870 r. zaledwie 3 osoby. Następnie cerkiew augustowska przeszła pod opiekę o. Mickiewicza z parafii w Sopoćkinie (obecnie Białoruś). Nowy zarządca odremontował ją i w 1854 r. cerkiew została wyświęcona. Szczególnie czczona tutaj ikona Matki Bożej zwana Cerkiewną wzbogaciła się o nowy kiot. Kolejnym opiekunem cerkwi w Augustowie był proboszcz z Łabna (obecnie Białoruś) o. Giejsztor. Według Cholmskogo greko-uniatskogo mesecjaslova z 1867 r. parafią augustowską zarządzał proboszcz z Sopoćkina ks. Michał Łukawski. Następnie w 1873 r. o. Jakub Szydłowski mieszkający w Augustowie otrzymał zalecenie, by ponownie wstawić ikonostas. Jednak proboszcz z Łabna, o. Eugeniusz Czajkowski w listopadzie 1874 r. donosił unickiemu konsystorzowi w Chełmie: "[...] cerkiew w Augustowie bardzo mała i ciasna nie jest możliwością wstawić ikonostas a także, że cerkiew jest stara potrzebna jest jej rozbiórka i pobudowanie nowej murowanej dla potrzeb mieszkańców". 

Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. do Augustowa wkroczyły pierwsze oddziały wojsk rosyjskich. Jednak początkowo w mieście żołnieży nie było zbyt wielu, w 1857 r. było to 188 osób, a w 1862 r. - 257. Natomiast po wybuchu powstania styczniowego w 1863 r. liczba Rosjan w całym Królestwie Polskim znacznie się zwiększyła. Przybyły dodatkowe oddziały wojsk, żandarmerii, policji i pograniczników. Kierowano tu również coraz większą liczbę osób pracujących w urzędach, na poczcie, na kolei żelaznej i w komorach celnych. Wszyscy nowo przybyli Rosjanie byli zazwyczaj wyznania prawosławnego i zostali oni oderwani od ojczyzny, często też rodzin i rzuceni na obczyznę. W tym czasie do Augustowa przybył 2. Doński Pułk Kozaków ze składu II Dywizji Kawalerii oraz wielu urzędników wraz z rodzinami. Nowi mieszkańcy miasta wsparcia i podpory szukali przede wszystkim w Cerkwi Prawosławnej. Powstała więc potrzeba zorganizowania parafii prawosławnej i budowy nowej cerkwi.

2. Po powrocie unitów na łono Prawosławia

Do 1875 r. prawosławni mieszkańcy Augustowa należeli oficjalnie do parafii w Suwałkach. W październiku 1875 r. Suwalski Gubernator Siergiej Gołowin, rozpoczął starania o budowę nowej prawosławnej świątyni w Augustowie oraz utworzenie samodzielnej parafii. Po-unicka kaplica nie mogła być przystosowana do nabożeństw ze względu na to, że była stara i bardzo ciasna. Został więc najęty, na rogu placu miejskiego i ulicy Długiej, murowany dom, w którym urządzono czasową cerkiew. Do tej cerkwi władze diecezjalne przysłały ze zlikwidowanej Włodawskiej cerkwi, ikonostas i zaopatrzyły ją w niezbędne do odprawiania nabożeństw przedmioty. 8 września 1876 r. była ona, z błogosławieństwa abpa Leoncjusza, wyświęcona przez Suwalskiego proboszcza Eliasza Rżepeckiego przy współudziale proboszcza z Rygałówki ks. Jana Jarmołowicza oraz  wyznaczonego na nowego proboszcza Augustowskiego ks. Maksymiliana Stępkowskiego.

Dekretem Św. Synodu z 6 października 1876 r. była powołana w Augustowie samodzielna parafia z jednym proboszczem i dwoma psalmistami, licząca 489 wiernych. W tym też roku zakupiony został, za 5 tyś. rubli srebrnych, murowany dom dla duchowieństwa. Na stanowisko starosty cerkiewnego został powołany Aleksander Osipow, którego syn Mikołaj ukończył Chełmskie seminarium duchowne i został mnichem z imieniem Neofit, a w przyszłości zaliczony do grona świętych nowych męczenników rosyjskich (Św. Neofit (Mikołaj Aleksandrowicz Osipow), rozstrzelany 3 listopada 1937 r. przez NKWD, kanonizowany przez Rosyjską Cerkiew decyzją z 23 stycznia 2009 r., dzień pamięci świętego - 3 listopada, Prepodobnyj Nieofit (Osipow), http://www.mepar.ru/library/vedomosti/41/456/)

W 1875 roku parafia podlegająca unickiej Diecezji Chełmskiej, powróciła na łono Kościoła prawosławnego. Dekanat augustowski przed włączeniem do prawosławia liczył 7 parafii z 9982 wiernymi, a dziekanem był proboszcz parafii Bala Cerkiewna o. Filip Troć. Uroczyste przyłączenie unitów nastąpiło 27 kwietnia 1875 roku. Stara cerkiew Augustowska pozostawała nadal pod zarządem proboszcza z Lipska. Dopiero 25 kwietnia 1877 r. oficjalnie została przekazana parafii prawosławnej w Augustowie. W skromnej cerkwi po-unickiej nie można było jednak odprawiać nabożeństw. Praktykowano tu jedynie molebny przed cudowną ikoną Matki Bożej. Tak trwało do 1879 roku.

3. Przebudowa pounickiej kaplicy na cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej

Cerkiew Kazańska (1903 r.)

Dzięki zabiegom proboszcza o. Maksymiliana Stępkowskiego udało się odzyskać pieniądze (wraz z narosłymi procentami 700 rubli srebrnych) złożone w banku (w 1839 r.) za sprzedaną część ogrodu cerkiewnego przekazaną pod budowę Kanału Augustowskiego. Uzyskana kwota posłużyła do przebudowy drewnianej cerkiewki według projektu Zaleskiego. Budynek z dachem dwuspadowym został powiększony o ołtarz i dwie boczne przybudówki oraz kopułę nad środkową częścią. Nad papiertią (kruchtą) wzniesiono dzwonnicę. Prace budowlane trwały zaledwie dwa miesiące, a cerkiew w imię Kazańskiej Ikony Matki Bożej wyświęcono 4 lutego 1879 roku. Mogła ona zmieścić około 300 osób (wcześniej mieściło się tu zaledwie 44), jednak i ona wkrótce okazała się zbyt ciasna. Rozwój miasta gubernialnego powodował większy napływ ludności, w tym również wyznawców prawosławia. Poczyniono zatem starania o budowę nowej murowanej cerkwi.

4. Budowa cerkwi p.w. świętych Apostołów Piotra i Pawła

Czyniono zatem starania o budowę nowej i większej cerkwi, a Gubernator zalecił „postawić ją na centralnym placu”. 16 maja 1879 r. miasto wyznaczyło i przekazało na ten cel nieodpłatnie piątą część miejskiego ogrodu spacerowego w samym centrum miasta na placu rynkowym (dziś skwer z fontanną na Rynku Zygmunta Augusta). W lutym 1881 r. zatwierdzony był już plan i kosztorys, według którego koszt budowy wyliczono na sumę 26 791 rubli srebrnych.  9 czerwca poświęcono kamień węgielny i rozpoczęto prace budowlane. Obiekt był budowany przez majstrów z Górnego Śląska. Świątynia była w pełni wykończona pod koniec września, a 7 października 1884 r., z błogosławieństwa arcybiskupa Leoncjusza nastąpiło jej wyświęcenie. Konsekracji dokonał dziekan suwalski ks. Jan Dobrowolski w imię świętych Apostołów Piotra i Pawła przy współudziale czterech księży i dwóch diakonów. W uroczystości uczestniczyli: Gubernator Suwalski, inni przedstawiciele władz guberni i powiatu oraz władze wojskowe stacjonującego w Augustowie kozackiego pułku. Świątynia planowo była przeznaczona na pomieszczenie do 450 osób, jednak w praktyce okazało się, że mogła zmieścić dużo więcej, bo aż do 800 osób.

Cerkiew św. św. apostołów Piotra i Pawła (1912 r.)

Nowa cerkiew miała kształt statku z jedną kopułą i trzema wejściami – głównym oraz dwoma bocznymi. Oprócz tego było czwarte oddzielne wejście przez tzw. Ryźnicę. Wewnątrz oświetlało ją 16-ście dużych okien. Z przodu świątynia była połączona z 17-sążniową (ok. 36 m) czterokondygnacyjną dzwonnicą, uwieńczoną na kopule pozłoconym żelaznym krzyżem. W dzwonnicy na trzecim poziomie znajdowało się 5 dzwonów. Największy miał 25 pudów (410 kg), drugi 15 pudów 37 funtów (260 kg), wykonany za zebrane przez proboszcza ofiary, w pamięć 1 marca 1881 r. dnia męczeńskiej śmierci Imperatora Aleksandra II i na dzwonie oprócz tego napisu znajdowało się popiersie-portret Cara Oswobodziciela w czasie panowania którego było zatwierdzenie budowy cerkwi. W ofiarach na wykonanie tego dzwonu brały udział osoby różnych wyznań, nawet Żydzi. Pozostałe trzy dzwony były mniejszej wagi. Oprócz tego na dzwonnicy cerkwi drewnianej także umieszczono 4 dzwony.

W nowej cerkwi miejsce znalazła cudowna ikona Cerkiewna Matki Bożej, zwana również Jordańską. Uroczyste przeniesienie ikony nastąpiło 22 października 1887 roku.

W parafii Augustowskiej 9 stycznia 1889 r. został utworzony etat diakona, którym został dotychczasowy psalmista-diakon Mikołaj Wasilewski (wyświęcony na diakona 19 stycznia 1886 r. w Warszawskim Katedralnym Soborze przez Władykę Leoncjusza, pozostawał w Augustowie na funkcji psalmisty).

W 1894 r. przy cerkwi świętych apostołów Piotra i Pawła powołano bractwo cerkiewno-parafialne, które prowadziło prężną działalność charytatywno-społeczną.

Nieustanne pogarszanie się stosunków rosyjsko-niemieckich spowodowało, że 23 października 1893 r. do Pułku Kozaków dołączył przybyły z Grodna 104. Ustiużski Pułk Piechoty z 26. Dywizji. W latach 1897-1901 augustowski garnizon liczył 3260 żołnierzy. Początkowo wojsko było rozmieszczone na prywatnych kwaterach, później w tymczasowych drewnianych koszarach przy ul. Młyńskiej. Jednak z chwilą zwiększenia garnizonu, Dowództwo Wileńskiego Okręgu Wojskowego zdecydowało się na budowę nowych, dużych murowanych koszar wojskowych. W 1894 r. władze miasta sprzedały Augustowskiej Wojskowej Komisji Budowlanej, część karłowatego lasu w obrębie Orzechówka nad Jeziorem Białe o powierzchni ponad 271 hektarów za 49 800 rubli. Jesienią tego roku przy szosie do Suwałk przystąpiono do wznoszenia pierwszych budynków. W latach 1897-1898 w niedużej odległości od koszar, zbudowano stację kolejową, która miała służyć głównie żołnierzom. Ze statystyki ludności w 1897 r. dowiadujemy się, że w Augustowie prawosławnych oprócz pułku było 387 osób (razem z wojskiem było ponad 3 tys.).

W 1903 r. miejscowy proboszcz obchodził uroczyście 35-lecie służby kapłańskiej. Od października 1905 r. proboszcz ciężko chorował, a 30 maja 1906 r. w wieku 62 lat i po 30 latach służby w Augustowie zmarł i zgodnie z jego wolą został pochowany na placu cerkiewnym przy Kazańskiej cerkwi Matki Bożej. Obrzęd pogrzebu 1 czerwca był celebrowany przez 9 duchownych pod przewodnictwem dziekana. Na pomniku do dziś widnieje napis w języku rosyjskim:  "Протоиерей Максимилиан Федорович Стенпковски скончался 30 мая 1906 г. на 63 году жизни. Первый настоятель и строитель обоих православных приходов гор. Августова. От жены и признательных прихожан" (Protoprezbiter Maksymilian Fiodorowicz Stempkowski zmarł 30 maja 1906 r. w wieku 63 lat. Pierwszy proboszcz i budowniczy obu prawosławnych cerkwi miasta Augustowa. Od żony i wdzięcznych parafian). O. Maksymilian Stempkowski był proboszczem w Augustowie (1875-1906) i wielce zasłużył się dla prawosławia w tym mieście.

Nowym proboszczem 17 sierpnia został ks. Jan Makarewski z Grodna.

5. Garnizonowa cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy http://www.temples.ru/library.php?ID=160 (strona 157)

Cerkiew św. Mikołaja (1915 r.)

Budowę nowej świątyni 104. Ustiużskiego Pułku, na placu pomiędzy budynkami koszarowymi, rozpoczęto na początku XX w. lecz dokładna data nie jest znana. W 1907 r. abp  Nikanor wizytujący Augustów modlił się jeszcze w tymczasowej cerkwi pułkowej, a cerkiew św. Mikołaja była w budowie. Wznoszenie świątyni  zakończono w 1909 r. i prawdopodobnie w dniu święta patrona 6 grudnia została ona wyświęcona. Tak jak inne takiego samego projektu obiekty, miała ona kształt prostokątnej bazyliki w stylu rzymsko-bizantyjskim z jedną kopułą nad częścią ołtarzową i dzwonnicą nad przedsionkiem. Wnętrze cerkwi ozdobiono ornamentami, podłoga ułożona z różnokolorowych płytek, a w ołtarzu parkiet. Na ścianach umieszczono marmurowe tablice ze spisem zwycięstw pułku. Ikonostas z sosnowego drzewa pomalowany na bordowo z rzeźbami i złoceniami. Na suficie dwa pozłacane żyrandole oraz świeczniki wykonane przez pułkowego rzemieślnika. Do cerkwi był przypisany jeden kapłan-kapelan, który mieszkał w koszarach. Święto pułku było w dniu patrona cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy – 6 grudnia  http://www.regiment.ru/reg/II/B/104/1.htm

6. W czasie I wojny światowej, objawienie Matki Bożej

Cerkiew św. Mikołaja jako magazyn broni

Na początku wojny Rosyjscy żołnierze ze 104 Pułku Piechoty i Kozacy z 2 Pułku Kawalerii zajęli pozycje przed nadciągającą armią Niemiecką. W połowie września Niemcy zdobyli Augustów. Jednak już pod koniec września Rosjanie przeszli do kontrofensywy i po zaciętych walkach w lasach Augustowskich odzyskali miasto. W lutym 1915 r. Niemcy ponownie zaatakowali i wyparli Rosjan. Parafia prawosławna została ewakuowana, a ks. Jan Makarewski zamieszkał w Smoleńsku. Prawie cała ludność prawosławna udała się na Bieżeństwo. Pułkowa cerkiew św. Mikołaja uległa dewastacji i odgrywała rolę magazynu broni zdobytej przez Niemców po pokonaniu Rosjan. Starą cerkiewkę Kazańskiej Ikony Matki Bożej Niemcy zamienili na kuźnię. Cerkiew Pietropawłowska prawdopodobnie, tak jak sobory w Suwałkach i Łomży, została zamieniona przez Niemców na kościół garnizonowy.

W czasie odwrotu wojsk Rosyjskich 14 września (1 rześnia-stary styl) doszło do cudownego objawienia się na niebie rosyjskim żołnierzom Matki Bożej. O tym zdarzeniu informował kapelan Pułku Kirasjerów ks. Jan Stratonowicz w „Wiedomostiach Wojennago i Morskogo Duchowienstwa”. Pisał on, że 14 września o 11 godzinie nocy obóz drugiej brygady Lejb-Gwardyjskiego Kirasjerów, był w krytycznej sytuacji otoczony przez Niemców i nie mając już żadnej nadziei na zwycięstwo. Wielu żołnierzy zwróciło się więc z modlitwą o pomoc do Bogurodzicy. Matka Boża usłyszała modlitwę i żołnierze ujrzeli na niebie jasną gwiazdę, która zamieniła się w obraz Bogurodzicy z Przedwiecznym Młodzieńcem, przy czym Boża Matka ręką wskazywała na zachód. Kirasjerzy wezwali porucznika i wszyscy patrzyli na cudowne objawienie. Następnie widzenie znikło i na niebie zajaśniała w tym miejscu gwiazda, a wszyscy bardzo się rozradowali. Okazało się też, że wojska nieprzyjaciela odstąpiły. Niedługo po tym cudownym objawieniu pokrzepiona wstawiennictwem Matki Bożej Armia Rosyjska przystąpiła do kontrnatarcia na Niemców. Po zaciekłych bojach w lasach Augustowskich odniosła wielkie zwycięstwo i wyparła nieprzyjaciela poza Augustów. To niebywałe objawienie Matki Bożej było wyjaśniane od 13 października 1914 r. do listopada 1916 r. przez Świątobliwy Synod Rządzący Rosyjskiej Cerkwi. Z polecenia Synodu oficjalne dochodzenie cudownego widzenia prowadził główny kapelan wojennego i morskiego duchowieństwa ks. Jerzy Szawelski. Synod 13 kwietnia 1916 r. podjął w tej sprawie decyzję o „czczeniu w świątyniach Bożych i domach wiernych ikon, przedstawiających objawienie Matki Bożej rosyjskim wojskom …”. Nowe wyobrażenie ikony najczęściej było nazywane Augustowska Matka Boża lub Augustowskie Zwycięstwo. Jednak czczenie nowej ikony nie zostało w tym czasie wprowadzone do kalendarza cerkiewnego, a już wkrótce w wyniku rewolucji październikowej 1917 r. wydarzenie to oraz Augustowska ikona zostały zapomniane na długie lata. Do cerkiewnego kalendarza czczenie Augustowskiej Ikony Matki Bożej wprowadzone zostało dopiero decyzją Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi Aleksego II z dn. 28 lutego 2008 r.

7. Okres międzywojenny

Panorama z lat 20 XX wieku

Nowe władze po odzyskaniu niepodległości, postanowiły zatrzeć wszelkie ślady rosyjskiego panowania w mieście. Prawosławie polakom kojarzyło się z rosyjskim zaborcą, postanowiono więc parafię prawosławną w Augustowie „skasować”. Cerkiew garnizonowa św. Mikołaja została zamieniona na kościół, a cerkiew murowana świętych Apostołów Piotra i Pawła w 1926 r. została rozebrana. Uzyskaną z rozbiórki cegłę wykorzystano do budowy gmachu Seminarium Nauczycielskiego. Natomiast drewniana cerkiew Kazańskiej Ikony Bogurodzicy przez cały okres międzywojenny stała zniszczona popadając w coraz większą ruinę. Prawosławni mieszkańcy miasta próbowali odzyskać jedną z tych cerkwi. Jednak władze nieubłagalnie nie umożliwiały utworzenia w Augustowie parafii prawosławnej, a nawet filii parafii suwalskiej. Nieliczna grupa prawosławnych była otoczona opieką duchownego ks. Antoniego Marcinkiewicza z Suwałk i do niego zwracała się z wszelkimi potrzebami duchowymi. Natomiast prawosławni żołnierze z powodu braku miejscowego duchownego korzystali z posługi duszpasterskiej kapelana z Grodna. Z „Woskresnago Cztienija” dowiadujemy się, że w roku 1926 w samym mieście Augustowie poza żołnierzami było około 200 osób prawosławnych pozbawionych posług religijnych.

Nadana przez Króla Zygmunta Augusta ziemia parafialna przy cerkwi Kazańskiej została przejęta przez miasto, na jej części w 1928 r. wybudowano szkołę (obecnie Gimnazjum nr 1), a resztę ziemi wydzierżawiono rolnikom.

Grunty cerkiewne nadane przez Króla w Żarnowie o pow. 84 morgi (47, 04 ha) władze przejęły w przymusowy zarząd i jeszcze w 1919 r. wydzierżawiły włościanom wsi Żarnowo. Następnie ziemia została bezprawnie rozparcelowana, a parafia straciła na zawsze swą własność.

8. Okres Drugiej Wojny Światowej

Była cerkiew św. Mikołaja została sprofanowana, komuniści radzieccy krzyż na wieży zrzucili, a w jego miejsce zamontowali czerwoną gwiazdę. Świątynia została zamieniona na świetlicę dla żołnierzy, a w miejscu ołtarza zrobiono scenę. W okresie okupacji niemieckiej formy wykorzystania obiektu były podobne. Natomiast drewniana cerkiew Kazańskiej Ikony Bogurodzicy została rozebrana, a w 1941 r. górka na której stała świątynia, została splantowana.

W Klirovoj Vedomosti parafii Jaczno z 1943 r. znajdujemy taką wzmiankę: "rezolucją arcybiskupa białostocko-grodzieńskiego Benedykta polecono proboszczowi Mikołajowi Niesłuchowskiemu obsłużyć mieszkańców prawosławnych w m. Augustów". Po długiej przerwie (od 1939 r.) 17 października 1943 roku odprawiono Św. Liturgię. Ochrzczono dużo dzieci, szczególnie sowieckich (23 osoby).

9. Historia najnowsza

Po II wojnie światowej parafia rozpoczęła działalność dopiero w 1954 r. Początkowo cerkiew została zorganizowana w domu prywatnym przy ul. Przemysłowej. Nabożeństwa odprawiał  raz w miesiącu ks. Borys Dykaniec z parafii w Suwałkach. Od 1957 r. na potrzeby prawosławnej wspólnoty adaptowano dom przy ulicy Sienkiewicza 17. Nabożeństwa były odprawiane nieregularnie, zazwyczaj raz w miesiącu. W krótkim okresie czasu od 23 grudnia 1959 r. do 6 stycznia 1960 r. parafie obsługiwał ks. Włodzimierz Kuprianowicz, a następnie ks. Bazyli Szklaruk do października 1964 r. Przez kolejne 20 lat opiekę duszpasterską nad trzema parafiami (Augustów, Ełk i Suwałki) sprawował ks. Mikołaj Sidorski. Proboszcz przywoził ze sobą każdorazowo na nabożeństwo niezbędne naczynia i szaty liturgiczne. Podczas modlitwy było obecnych zazwyczaj ok. 20 – 30 osób. Augustowska wspólnota prawosławna funkcjonowała w tym czasie jako filia parafii Prawosławnej w Suwałkach w dekanacie Białostockim.

Była cerkiew garnizonowa św. Mikołaja w czasie wojny uległa znacznemu zniszczeniu. Po wojnie kościół spełniał funkcję magazynu zbożowego. W 1957 r. władze samorządowe przekazały kościół w administrację parafii Najświętszego Serca Jezusowego. Świątynia stała się w 1970 r. samodzielnym rektoratem, a w 1980 kościołem parafialnym nowo powstałej rzymsko-katolickiej parafii Matki Boskiej Częstochowskiej. W kolejnych latach nad wejściem dobudowano betonową modernistyczną wieżę – dzwonnicę. Prace przy odbudowie wieży zakończono w 1991 roku.

W  1981 r. nowy ordynariusz diecezji białostocko – gdańskiej bp Sawa rozpoczął starania o erygowanie w Augustowie nowego domu modlitwy. W 1984 r. do obsługi parafii w Ełku i Suwałkach z filią w Augustowie został mianowany nowy kapłan ks. Mikołaj Kalina, który ze względu na trudności lokalowe mieszkał w Białymstoku.  Po wielu staraniach o pozyskanie pomieszczenia na tymczasową kaplicę, władze miasta zaproponowały wolnostojący lokal o pow. 32,60 m2 przy ul. Pl. J. Krasickiego 4 (obecnie Pl. Z. Augusta), położony na tyłach jednej z kamienic. Propozycja została zaakceptowana, a władze przeprowadziły remont zewnętrzny budynku po byłym zakładzie wulkanizacyjnym. Wewnętrzny remont i przystosowanie pomieszczenia do odprawiania nabożeństw parafianie przeprowadzili we własnym zakresie.  Kaplica służy parafii do chwili obecnej.

„Po długich staraniach, rozpoczętych w 1981 r. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny otrzymał od Władz Miasta Augustowa obiekt przy Pl. Krasickiego 4, który adoptowany został na czasową kaplicę prawosławną p.w. Wniebowstąpienia Pańskiego. Poświęcenia kaplicy dokonałem w dniu 26 maja 1985 r. poprzez poświęcenie wody i pokropienie obiektu święconą wodą. Odprawiłem zatem pierwszą św. Liturgię w asyście: ks. Mitrata Aleksego Nesterowicza, proboszcza parafii w Białymstoku, ks. prot. Konstantego Bondaruka, wikariusza katedry w Białymstoku, ks. Mikołaja Borowika, wikariusza parafii w Białymstoku – Dojlidach, ks. Mikołaja Kaliny proboszcza miejscowego. Śpiewał chór młodzieżowy Duszpasterstwa Akademickiego Katedry w Białymstoku pod kierunkiem Bazylego Dubeca. Wygłosiłem kazanie na temat dnia oraz okolicznościowe przemówienie. W końcu uroczystości wyraziłem wdzięczność Bogu i radość z tytułu uroczystości. Podziękowałem Władzom Miasta, ofiarodawcom i Dobroczyńcom za Ich trud i wkład w św. Dzieło. Odznaczeni zostali: „Błogosławienną Gramotą” – Włodzimierz Dawidziuk,  Jan Lenkiewicz, Aleksander Ganuszko, „Listem Pochwalnym” – Eugeniusz Nowicki i Jan Wojciuk. Na uroczystości było obecnych około 300 osób. Chwała Ci Panie za Twój Dar dla Ludu Twego. Błogosław Pracę Ich Rąk. „Prizri s niebiesie, Boże, i wiżdz’, i posieti winograd siej, i utwierdi i, jegoże nasadi diesnica Twoja” Augustów 26. V 1985 r.” zapisał w Kronice parafialnej Władyka Sawa.

W roku 1997 abp Sawa zwrócił się do pana Leszka Cieślika burmistrza Augustowa o przyznanie lokalizacji pod budowę nowej cerkwi wraz z domem parafialnym. W swej prośbie Ekscelencja wskazywał grunty przy ul. Rybackiej nad rzeką Netta, należące do Skarbu Państwa, gdzie wcześniej stała drewniana cerkiew. W odpowiedzi burmistrz stwierdził, że trudno jest wskazać nowy grunt na ten cel jednak będzie się starał o uwzględnienie takiej lokalizacji w planie zagospodarowania przestrzennego miasta.

Nowym proboszczem parafii w Ełku oraz parafii w Suwałkach z filią w Augustowie 1 września 1997 r. został mianowany ks. Jan Kojło, który pełniąc te funkcje też mieszkał w Białymstoku. Nowy kapłan czynnie zaangażował się w starania o lokalizację placu pod budowę nowej cerkwi. Po kolejnych prośbach i spotkaniach z władzami miasta ks. Jan w 2000 r. otrzymał propozycję zlokalizowania cerkwi przy ul. Arnikowej lub Mazurskiej. W 2002 r. nowym proboszczem trzech oddzielnych parafii: Wniebowstąpienia Pańskiego w Augustowie oraz w Ełku i Suwałkach, został mianowany ks. Grzegorz Biegluk. Tym samym augustowska wspólnota uzyskała status samodzielnej parafii, a nie jak dotychczas filii parafii Suwalskiej. Ks. Biegluk podobnie jak poprzedni proboszczowie nie mieszkał na miejscu i musiał dojeżdżać z Białegostoku. W 2006 r. bp Jakub zatwierdził wspomnianą lokalizację przy ul. Mazurskiej.

10. Obecna sytuacja parafii.

Decyzją arcybiskupa Jakuba w 2011 r. Augustowska parafia została przeniesiona z dekanatu białostockiego do dekanatu sokólskiego. Było to spowodowane zmianą na stanowisku proboszcza, którym został w 2010 r. ks. Marek Mariusz Kozłowski. Pełni on równocześnie funkcję wikariusza Parafii Prawosławnej w Dąbrowie Białostockiej i mieszka w Dąbrowie.

W 2012 r. wszystkie niezbędne dokumenty związane z pozyskaniem wyżej wspomnianej działki  zostały załatwione i miasto sprzedało parafii działkę o pow. 0,1514 ha przy ul. Mazurskiej za 1% wartości, z przeznaczeniem pod budowę nowej cerkwi. Akt notarialny został podpisany 7 grudnia przez proboszcza oraz burmistrza Augustowa Kazimierza Kożuchowskiego.

Obecnie parafia jest jedną z 12 parafii Dekanatu Sokólskiego w Diecezji Białostocko – Gdańskiej, Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Nabożeństwa są odprawiane w tymczasowej cerkwi – kaplicy przy ul. Rynek Zygmunta Augusta 4, który to budynek jest wynajmowany od Urzędu Miasta. Parafia liczy 50 wiernych (20 domów). Na nabożeństwa, które odprawiane są regularnie co 2 tygodnie w Niedziele uczęszcza ok. 20 – 30 osób. W okresie letnim dodatkowo odprawiane są Akafisty ku czci Matki Bożej i nabożeństwa są wtedy sprawowane co tydzień. Święto parafialne jest obchodzone 40 dni po Wielkanocy w dniu święta Wniebowstąpienia Pańskiego. Uroczyście jest też obchodzone tu święto Augustowskiej Ikony Matki Bożej – 14 września.

18 września 2015 r. abp Jakub zatwierdził projekt budowy nowej cerkwi, która ma nawiązywać wyglądem do dawnej cerkwi świętych Piotra i Pawła. Będzie ona znacznie mniejsza, a zaplanowana jest na pomieszczenie ok. 100-120 modlących się osób, jednak nie będzie miała tak okazałej dzwonnicy. Projekt architekta z Białegostoku pana Mirosława Siemionowa zawiera elementy współczesnej architektury, a cerkiew po wybudowaniu będzie poświęcona Augustowskiej Ikonie Matki Bożej. 5 maja 2016 r. Parafia uzyskała pozwolenie na budowę cerkwi i plebanii. 12 października rozpoczęto pierwsze wykopy budowlane.

Proboszczowie parafii po 1875 r.:

o. Maksymilian Stępkowski (1876-1906)
o. Jan Makarewski (1906-1915)
- Bieżeństwo (1915-1919)
- w okresie międzywojennym opiekę duchową sprawował proboszcz z Suwałk
- w czasie II wojny światowej i zaraz po niej parafia nie miała opieki duchowej
o. Borys Dykaniec (1954-1960)
o. Włodzimierz Kuprianowicz (1959-1960)
o. Bazyli Szklaruk (1960-1964)
o. Mikołaj Sidorski (1964-1984)
o. Mikołaj Kalina (1984-1997)
o. Jan Kojło (1997-2002)
o. Grzegorz Biegluk (2002-2010)
o. Marek Mariusz Kozłowski (2010 - obecnie)

 

Bibliografia:

  1. Farbierow A., Zastupniczestwo Bogorodicy za russkich woinow w Wielikuju wojnu 1914 goda. Awgustowskaja ikona Bożyjej Maciery, Moskwa 2010 r., wydanie 3 poprawione.
  2. Stępkowski ks. Maksymilian, Prawosławnyj prichod w g. Awgustowie, Suwalkskoj guberni, „Chołmsko-Warszawskij Eparchialnyj Wiestnik” 1894, nr 1, s. 14-17, nr 3, s. 53-54.
  3. Augustów Monografia Historyczna, red. Szlaszyński Jarosław, Makowski Andrzej, Augustów 2007.
  4. Zapomniane dziedzictwo Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi, red. ks. Grzegorz Sosna, m. Antonina Troc-Sosna, Białystok 2002.